काठमाडौँ । नेपाल वैदिक कालदेखि नै ज्ञान, सीप र कलार कौशल सृजनाको केन्द्र रहिआएको देश हो ।

यहाँ किरात कालदेखि नै धेरै किसिमका सीप, कलार, कौशल र मौलिक संस्कृतिको प्रादुर्भाव भएको पाइन्छ । मानव सभ्यताको विकासक्रममा यहाँका विभिन्न रैथाने जाति र समुदायहरूले विभिन्न किसिमका सीप, कलारकौशलको विकास तथा मानव संस्कृतिको निर्माण गरी आजको आधुनिक युगसम्म ल्याउन महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउँदै आएका छन् । तर आधुनिकता सँगसँगै भूमण्डलीकरणका कारण यस्ता आनुवांशिक ज्ञान तथा रैथाने सीप, कलार कौशल र संस्कृति ओझेलमा पर्दै गएका छन् ।

नेपालमा विगत लामो समयदेखि जसले शिक्षा पायो उसले श्रम र श्रमिकलाई सम्मान गर्ने संस्कृति बसाउन सकेन भने श्रम गर्नेहरुलाई संरचनात्मक ढंगले शिक्षाबाट बन्चित गरायाे । परिणामस्वरुप आजसम्म न त रैथाने सीप र प्रविधीको संस्थागत विकास हुन सक्यो न त रैथाने सीपका धनी समुदायको आर्थिक र सामाजिक उन्नति नै ।

बरु समाजमा यससँगै नैतिक मूल्य र मान्यताहरूका साथै मानवताका आधारमुत कुराहरु निरन्तर ह्रास हुँदै गए । न त मुलुकमा स्थापित विश्वविद्यालयहरुले यसलाई अध्ययनको विषयवस्तु बनाउन नै सकेको देखियो । फलस्वरुप आफ्नै रैथाने शिल्पकला तथा संस्कृतिको जगेर्ना मार्फत् समाजलाई नैतिक मूल्य र मान्यताका साथ समृद्ध र आत्मनिर्भर बनाउने अवसर मुलुकले गुमाइरहेको देखिन्छ ।

विश्वमा यो विषयलाई गम्भीरका साथ लिइएको छ । भारतमा बाबा साहेब डा. अम्बेडकरको नाममा दुई दर्जन भन्दा बढी विश्वविद्यालय र कलेजहरू छन् । त्यस्तै, सन् २००७ मा इन्दिरा गान्धी नेशनल ट्राइवल युनिभरसिटी नामको एक विशिष्ट विश्वविद्यालय पनि स्थापना भएको छ । जसलाई विश्वविद्यालय अनुदान आयोग मार्फत केन्द्र सरकारले पूर्ण रूपमा खर्च व्यहोर्ने गर्छ ।

अहमदाबाद विश्वविद्यालय अन्तर्गत हेरिटेज म्यानेजमेन्ट सेन्टर सहित धेरै हेरिटेज लर्निंग सेन्टरहरू र रैथाने कलेजहरू रहेकाछन्।  त्यस्तै प्रान्तीय सरकारबाट Rajasthan ILD Skills University (RISU) र Indian Institute of Crafts and Design, Jaipur स्थापना भई सन्चालनमा रहेका छन् । नीजि क्षेत्रबाट समेत ATLAS SkillTech University समेत सफलतापुर्वक संचालनमा रहेको छ । बङ्गलादेशमा त सांस्कृतिक मामिला मन्त्रालय अन्तर्गत बङ्गलादेश शिल्पकला एकेडेमी सन् १९७४ देखि नै सक्रिय छ । जसको संजाल सबै जिल्ला र उप-जिल्लाहरूमा फैलिएको छ । नेपाल स्वदेशी ज्ञान, सीप, संस्कृति र समग्र सम्पदामा धनी भए तापनि यसमा केन्द्रित रहेर यस्ता प्राज्ञिक संस्थाहरू स्थापना हुन सकेनन् ।

नेपालको आधारभूत र उच्च शिक्षा आयातित ज्ञानबाट सुरु भएको पाइन्छ । तत्कालीन प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुर राणाले राणा बालवालिकालाई अङ्ग्रेजी पढाउने उद्देश्यले औपचारिक रूपमा प्राथमिक शिक्षाको सुरुवात गरेका थिए । पछि त्यही दरबार हाइस्कुलकमा रुपान्तरण भयो । सन् १९१९ मा स्थापना भएको पहिलो उच्च शैक्षिक संस्था त्रिचन्द्र कलेजमा पनि कलकत्ता र पटना विश्वविद्यालयका पाठ्यक्रमहरू निर्धारण गरिएका थिए । त्रिभुवन विश्वविद्यालयको स्थापना पश्चात पनि आधुनिक शिक्षाका नाममा पश्चिमी शिक्षाको बर्चश्व बढ्दै गयो र त्यो क्रम अहिलेसम्म जारी छ ।

नेपाल सरकारले जारी गरेको राष्ट्रिय संस्कृति नीति २०६७, उच्च शिक्षा आयोगको प्रतिवेदन २०७५ र राष्ट्रिय शिक्षा नीति २०७६ मा उद्घोष गरिए अनुसार मुलुकमा रैथाने शिल्पकला तथा संस्कृति विश्वविद्यालय स्थापना गर्नका लागि विगत केही समय देखि यस विषयका जानकार तथा सरोकारवालाहरु रैथाने शिल्पकला तथा सम्पदा प्रतिष्ठान नेपाल (यस पछि प्रतिष्ठान भनिएको) को नाममा गठित भई अभियान चलाउदै आएका छन । हुन त यो विषय औपचारिक अनौपचारिक तथा बौद्धिक ढंगले धेरै पहिलेदेखि चर्चा हुने गरेको विषय हो । तर यसले मुर्त रुप लिन सकेको थिएन । पछिल्लो समय विशेष गरी गणतन्त्र प्राप्ति पछि नेपालमा विभिन्न समुदायगत तथा विधागत रुपमा जस्तै किरात, नेवा, मुस्लिम,  जनजाति, दलित, हस्ताकला आदि विश्वविद्यालय स्थापनाको माग जोडदार रुपमा उठ्दै आएको छ । सो अनुरूप प्रदेश सरकार र स्थानीयतहहरूले त्यस सम्बन्धी कार्यक्रमहरु पनि सञ्चालन गर्दै आएका छन् । कतिपय स्थानीयतहहरूले त यस सम्बन्धमा स्थानीय पाठ्यक्रम समेत निर्माण गरी विद्यालयस्तरमा पठनपाठन गराउन थालिसकेका छन् । तर यस्तो अध्ययनलाई उच्चशिक्षासम्म पुर्याउनका लागि त्यस्तो शैक्षिक संस्था भने हालसम्म स्थापना भएको छैन ।

सोही कुरालाई मध्यनजर गर्दै संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयबाट सम्भाव्यता अध्ययन गराई हाल तयारी समिति गठन गरिएको छ । उक्त समितिले हालसम्म गरेका काम कारवाहीको अध्यावधिक गर्दै विश्वविद्यालय सञ्चालन सम्बन्धी प्रारम्भिक प्रस्ताव पेश गरिएको छ ।

पछिल्लो समय प्रतिष्ठानको पहलमा संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयमा माननीय मन्त्री सुदन किँराती र उच्च पदाधिकारीहरुसँग २०७९ चैत्र ९ गते प्रस्तावित विश्वविद्यालय स्थापना सम्बन्धमा छलफल भएको थियो ।

उक्त छलफलको नतिजा स्वरुप रैथाने शिल्पकला तथा संस्कृति विश्वविद्यालय स्थापना सम्बन्धमा सम्भाव्यता अध्ययन गर्न नेपाल सरकार माननीय मन्त्रीस्तरको २०७९/१२/२० को निर्णयानुसार पूर्व सचिव तथा प्रतिष्ठानका अध्यक्ष डा. मान बहादुर बीकेको संयोजकत्वमा तपसिल बमोजिमको पाँच सदस्यीय एक अध्ययन समिति गठन भएको थियो ।

संयोजक डा. मान वहादुर बीके (पुर्वसचिव तथा रैथाने शिल्पकला तथा सम्पदा प्रतिष्ठान नेपालका अध्यक्ष)

सदस्य श्री राजन मुकारुङ (साहित्यकार तथा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका सदस्य)

सदस्य श्री भोगीराज चाम्लिङ (मुन्दुम तथा संस्कृतिका अध्येता)

सदस्य श्री गिता चौधरी (राष्ट्रिय युवा परिषदकि पुर्व सदस्य तथा कानुन व्यवसायी)

सदस्य सचिव डा. सुरेशसुरस श्रेष्ठ (मन्त्रालयका सहसचिव)

समितिले विभिन्न सरोकारवालाहरुसंग परामर्श गरी मिति २०८० जेष्ठ २९ गते प्रतिवेदन मन्त्रालयमा बुझाएको थियो।

सोही प्रतिवेदनको सिफारिस बमोजिम् उक्त समितिमा एक जना प्रध्यापकर अभियन्ता र सम्बन्धित मन्त्रालय र निकायका प्रतिनिधीहरु रहने गरी १० सदस्य रैथाने शिल्पकला तथा संस्कृति विश्वविद्यालय तयारी समिति मिति २०८० अषाढ २५ गतेको नेपाल सरकार, संस्कृति पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मंत्रालयको निर्णयानुसार गठन भएको छ ।

संयोजक (डा. मान वहादुर बीके (पुर्व सचिव तथा रैथाने शिल्पकला तथा सम्पदा प्रतिष्ठानका अध्यक्ष)

मन्त्रालयबाट गठन गरिएको तयारी समितिको कार्यविवरण निम्नानुसार तोकिएको थियो।

१. रैथाने सीप, कला तथा संस्कृति संवर्धनका सम्बन्धमा संगठित रुपमा भई रहेका कार्यहरुको नक्शाकन गर्ने।

२.  भौतिक पुर्वाधारका लागि सरकारका कतिपय मिल्दा निकायहरुबाट प्रस्तावित विवि शुरु गर्न त्यस्ता सम्भाव्य निकायहरुको यकिन गरी सिफारिस गर्ने।

३.  सरकारले निर्माण गरी प्रयोग विहिन रहेका वा निष्क्रिय संरचनाहरुको प्रस्तावित विविका लागि प्रयोग गर्न सकिने बारे अध्ययन गरी सिफारिस गर्ने।

४. प्रदेश सरकारको समन्वयमा स्थानीय तहहरु सँगको सहकार्यमा प्रस्तावित विविको केन्द्रिय कार्यालय तथा महाविध्यालयहरुका लागि सम्भाव्य स्थानको खोजी गरी सिफारिस गर्ने।

५. अन्य मुलुकहरुमा संचालनमा रहेका यस्तै प्रकृतिका विश्वविध्यालय वा शैक्षिक संस्थाहरुको स्थापना, संचालन ढाँचा र दीगोपना बारे अध्ययन गर्ने।

६. प्रस्तावित विश्वविध्यालय स्थापनाका लागि अध्ययन प्रतिवेदनमा उल्लेखानुसारको ढाँचामा आवश्यक पर्ने कानूनको मस्यौदा तयार गरी पेश गर्ने।

७. स्थानीय तहमा रैथाने शिल्पकला तथा संस्कृति सिकाई केन्द्र स्थापनाका लागि प्रदेश सरकारको समन्वयमा सहजिकरण गर्ने।

८. प्रस्तावित विवि संचालनका लागि अन्य संरचना र साधनको यकिन गरी त्यसका संभाव्य स्रोतहरु पहिचान गर्ने।

९. आवश्यक भौतिक पुर्वाधारको निर्माण तथा नीतिगत प्राव्धानको व्यवस्था गर्न अध्ययन गरी सिफारिस गर्ने।

१०. सिकाई कार्यक्रमका आधारभुत विषयवस्तु पहिचान गरी सिकाई बिधी र प्रक्रिया तय गर्ने।

११. यो विविलाई मुलुककै UNESCO Category-II Institute का रुपमा विकास गर्न आवश्यक प्रक्रियाको अध्ययन गरी सिफारिस गर्ने।

१२. विश्वविध्यालय स्थापना तथा संचालनका लागि आवश्यक अन्य कार्य गर्ने।

अबको चरण भौतिक रुपमा नै काम गर्ने चरण भएकोले समितिलाई एक सचिवालय, केही कर्मचारी र आवश्यक बजेटको व्यवस्था गरिदिनु पर्ने प्रतिवेदनमा उल्लेख गरिएको भएता पनि त्यस्तो व्यवस्था हालसम्म हुन सकेन।

माथि उल्लेख गरिए अनुसार तयारी समिति गठन गरिएको भएता पनि समितिको काम कारवाहीका लागि कुनै बजेट विनियोजन नगरिएको हुँदा औपचारिक बैठक बसी काम कारवाही अघि बढाउन नसकिएको र हालसम्म श्रम रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालयका प्रतिनिधि बाहेक अरु मन्त्रालय र निकायबाट प्रतिनिधी तोकिन समेत बाँकी रहेको छ । तथापी मिति २०८० कार्तिक २ गते र  मंसीर १८ गते ‌औपचारिक बैठक बसिएको थियो । भने अनौपचारिक रुपमा विभिन्न माध्ययमबाट विषयका विभिन्न वीज्ञहरु समेतसँग छलफल गर्ने कार्य गरिएको थियो । यही दौरानमा २०८० भाद्र ४ गते लुम्विनी प्रदेशमा समेत एक छलफल कार्यक्रम सम्पन्न गरियो ।

रैथाने शिल्पकला तथा संस्कृति विश्वविध्यालय तैयारी गर्ने क्रममा मन्त्रालय अन्तर्गतको सम्भावनाको खोजि गर्दा निम्न कुरा प्रस्ताव गरिएको छ ।

हाललाई उपरोक्त विधी अपनाउदा व्यय भार पनि नथपिने भईरहेका संरचनाहरुले यथावत स्वतत्र ढंगले काम गर्न पनि पाउने र सरकारको एकिकृत गर्ने नीतिगत प्रावधान पनि कार्यान्वयन हुने हुँदा यो प्रस्तावलाई अघि बढाउन उपयुक्तदेखी प्रस्ताव मन्त्रालयमा पेश गरिएको छ ।